ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: विसर्जन घाटावरील ऐतिहासिक तोफा

ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: विसर्जन घाटावरील ऐतिहासिक तोफा

File:Screenshot 20251206 081736 ChatGPT.jpg

ठाणे पूर्वच्या विसर्जन घाटावरील ऐतिहासिक तोफा: खाडीच्या सामर्थ्याची साक्ष

ठाणे शहराला तलावांचे शहर म्हटले जाते, पण या शहराला एक मोठा सागरी इतिहास देखील आहे हे अनेकांना माहित नसते. ठाणे पूर्व येथील कोपरी-मिठबंदर (Mith Bunder) विसर्जन घाटावर उभ्या असलेल्या ऐतिहासिक तोफा या ठाण्याच्या त्या समृद्ध सागरी परंपरेच्या आणि लष्करी सामर्थ्याच्या जिवंत साक्षीदार आहेत.

१. इतिहासाच्या पाऊलखुणा (१७ वे - १८ वे शतक)

आज शांत वाटणारी ठाणे खाडी एकेकाळी व्यापाराने गजबजलेली होती. १७ व्या आणि १८ व्या शतकात ठाणे हे एक महत्त्वाचे बंदर होते. या बंदराच्या संरक्षणासाठी आणि खाडीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी त्याकाळी तोफांचा वापर केला जाई.

* इतिहासकारांच्या मते, यातील काही तोफा पोर्तुगीज काळातील, काही मराठा काळातील, तर काही ब्रिटीश काळातील आहेत.

* समुद्रावरून येणाऱ्या शत्रूंपासून आणि समुद्री चाच्यांपासून ठाणे आणि आसपासच्या बेटांचे रक्षण करण्यासाठी या तोफा किनाऱ्यावर तैनात केल्या होत्या.

२. मच्छीमारांचे 'बोट-खांब' (स्थानिक वैशिष्ट्य)

File:Screenshot 20251206 082102 ChatGPT~2.jpg

या तोफांचा सर्वात रंजक भाग म्हणजे त्यांचा नंतरचा वापर! युद्धे संपल्यावर आणि ब्रिटीश राजवट स्थिर झाल्यावर, या तोफांची गरज उरली नाही. ब्रिटीशांनी त्या निकामी करण्यासाठी उलट्या जमिनीत पुरल्या.

* येथील स्थानिक कोळी बांधवांसाठी मात्र या तोफा अतिशय उपयोगी ठरल्या.

* शतकानुशतके कोपरी आणि चेंदणी कोळीवाड्यातील मच्छीमारांनी या मजबूत लोखंडी तोफांचा वापर आपल्या बोटी (फतेमारी) बांधून ठेवण्याचे खांब म्हणून केला.

* त्यामुळेच जेव्हा या तोफा सापडल्या, तेव्हा त्यातील बहुतेक तोफा जमिनीत उलट्या (तोंड खाली आणि मागचा भाग वर) अशा अवस्थेत होत्या.

३. गाळातून व्यासपीठावर: जतन आणि संवर्धन

काही वर्षांपूर्वीपर्यंत या तोफा कोपरी खाडीच्या गाळात आणि झुडपांमध्ये दुर्लक्षित अवस्थेत पडल्या होत्या.

* २०१८-१९ च्या सुमारास ठाणे महानगरपालिका, राज्य पुरातत्त्व विभाग आणि काही स्थानिक इतिहासप्रेमी संस्थांनी पुढाकार घेतला.

* त्यांनी मोहिमा राबवून सुमारे ६ मोठ्या तोफा गाळातून बाहेर काढल्या.

* हवेचा आणि खाऱ्या पाण्याचा परिणाम होऊन त्या गंजू नयेत म्हणून त्यांच्यावर रासायनिक प्रक्रिया करण्यात आली आणि आज त्या विसर्जन घाटाजवळ बांधलेल्या विशेष चबुतऱ्यांवर (व्यासपीठावर) डौलाने उभ्या आहेत.

४. आजचे महत्त्व

File:Screenshot 20251206 081915 ChatGPT.jpg

ठाणे पूर्वच्या विसर्जन घाटावर गेल्यावर दिसणाऱ्या या तोफा केवळ लोखंडाचे ओतकाम नाहीत. त्या आपल्याला आठवण करून देतात की:

१. ठाणे हे केवळ एक उपनगर नसून आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे एक ऐतिहासिक केंद्र होते.

२. येथील कोळी समाजाने जुन्या वस्तूंचा आपल्या रोजच्या जगण्यात कसा कल्पक वापर केला होता.

आज या तोफा ठाणे शहराच्या 'सांस्कृतिक मानबिंदू' म्हणून ओळखल्या जातात. पुढच्या वेळी विसर्जन घाटावर जाल, तेव्हा या इतिहासाच्या साक्षीदारांकडे नक्की पाहा!