असेन मी नसेन मी या नाटकाचे भावनिक विश्व

स्मृतीभ्रंश (डिमेंशिया) आणि नात्याची वीण: 'असेन मी नसेन मी' नाटकाचे भावनिक विश्व

'असेन मी नसेन मी': डिमेंशियाच्या पार्श्वभूमीवर एका ज्येष्ठ मातेची आणि कन्येची हृदयस्पर्शी कथा आहे. असेन मी नसेन मी हे नाटक म्हणजे आजच्या कुटुंबातील एका अत्यंत संवेदनशील आणि वास्तववादी विषयावरील भावनिक प्रवास आहे. लेखक संदेश कुलकर्णी यांच्या लेखणीतून उतरलेले आणि अभिनेत्री अमृता सुभाष (दिग्दर्शनात पदार्पण) यांच्या दिग्दर्शनात साकारलेले हे नाटक, डिमेंशिया (स्मृतिभ्रंश) या आजाराने ग्रासलेल्या एका ज्येष्ठ मातेच्या आणि तिच्या मुलीच्या नात्याची कथा आहे.

* लेखक: संदेश कुलकर्णी
* दिग्दर्शक: अमृता सुभाष
* मुख्य कलाकार: नीना कुळकर्णी, शुभांगी गोखले आणि अमृता सुभाष

नाटकाची कथा (प्रसंग-समावेशासह):

कथेचा केंद्रबिंदू आहे पुण्यात एकट्या राहणाऱ्या दीपा (आई - नीना कुळकर्णी) आणि मुंबईत नोकरी करणारी त्यांची मुलगी गौरी (अमृता सुभाष). दीपा या एक स्वतंत्र, स्वाभिमानी ज्येष्ठ नागरिक आहेत, पण त्यांचे वाढते वय आणि सुरु झालेला डिमेंशियाचा त्रास गौरीला अस्वस्थ करतो.

प्रसंग १: विसरभोळेपणाची सुरुवात:

नाटकाच्या सुरुवातीलाच दीपाच्या विसरभोळेपणाचे गंभीर स्वरूप समोर येते. गौरी मुंबईहून आलेली असते.

प्रसंग: दीपा तिच्या दिवंगत पतीशी खऱ्यासारखे संवाद साधत असते. ती गौरीला विचारते, "अरे, तू कधी आलीस? तू बाबांना (पतीला) भेटलीस का? ते आताच बोलत होते माझ्याशी."

गौरीला हे ऐकून होणारी घालमेल स्पष्ट दिसते. आईला वेळेवर औषधे देणे, त्यांच्या एकटेपणामुळे वाढणारा धोका आणि त्यांच्यावरील कामाचा ताण या सगळ्यामुळे गौरी अक्षरशः वैतागलेली असते. मुंबईतील कॉर्पोरेट नोकरी, सततचा प्रवास आणि स्वतःच्या वैवाहिक आयुष्यातील (घटस्फोटाची प्रक्रिया) ताण यामुळे गौरीची खूप ओढाताण होते.

प्रसंग २: मावशीचा आधार. दीपाची बहीण/नणंद वर्षा (शुभांगी गोखले) या नात्यात एक महत्त्वाचा दुवा साधते.

वर्षा आपल्या हसऱ्या आणि खंबीर स्वभावाने दीपा-गौरीच्या तणावावर फुंकर घालते.

प्रसंग ३: गौरी आईवर चिडते, "आई, मी तुला किती वेळा सांगितलंय? एकटीने बाहेर जायचं नाही! तुला आठवत नाहीये काही."

वर्षा मध्ये पडून वातावरण हलके करते. ती दीपाला जुन्या आठवणी विचारून हसवते आणि गौरीला शांत करते,

"गौरी, तिला आता विसरायची सवय लागली आहे गं. तू शांत हो. डिमेंशिया हा तिच्या हातात नाहीये."

वर्षाच्या उपस्थितीमुळे दीपा-गौरीच्या तणावपूर्ण नात्यात काही आनंदी क्षण येतात, ज्यामुळे त्यांच्यातील भावनिक गुंतागुंत काही अंशी कमी होते.

प्रसंग ४: नात्यातील 'अनसुलझे भूतकाळ' डिमेंशियामुळे दीपाच्या स्मृती हळूहळू नाहीशा होत असताना, त्यांच्या नात्यातील काही जुन्या आणि 'अनसुलझे भूतकाळ' (Unresolved Past) समोर येतात.

पूर्वी गौरी आणि दीपा यांच्यात झालेले वाद, गैरसमज आणि एकमेकांना न दिलेला भावनिक आधार यावर प्रकाश पडतो.

प्रसंग ५: एका प्रसंगात दीपा खूप गोंधळलेल्या अवस्थेत गौरीला जुने भांडण आठवून बोलते,

"तू माझ्यावर नेहमीच अन्याय केलास! तू नेहमी स्वतःचा विचार केलास. मी तुला सांगितलं होतं ना..."

गौरीला वाटते की आता आई स्मृती गमावत असताना, तिला भूतकाळातील त्या वेदनादायक क्षणांवर नियंत्रण 'बंदिस्त' (Closure) मिळवता येणार नाही, कारण आई लवकरच हे सर्व विसरून जाईल. या क्षणांमध्ये, गौरीच्या एकटेपणाची आणि असहायतेची भावना तीव्र होते.

नाटकाचा शेवटचा प्रसंग: नाटकाचा शेवटचा प्रसंग अत्यंत हृदयद्रावक आणि भावनिक असतो.

दीपाची अवस्था खूप खालावलेली आहे. ती जवळजवळ सर्व स्मृती गमावून बसली आहे आणि ती पूर्णपणे अंथरुणाला खिळलेली आहे. गौरी तिची काळजी घेत आहे. दीपा आता कोणालाही ओळखत नाही, अगदी गौरीलाही नाही.

प्रसंग ६: गौरी आईच्या शेजारी बसून तिच्या डोक्यावरून हळूवार हात फिरवते. आई पूर्णपणे शांत आहे, तिच्या चेहऱ्यावर कोणतीही प्रतिक्रिया नाही. गौरी स्वतःच्या आयुष्यातील एक जुना प्रसंग आठवून हसते आणि नंतर रडू लागते. गौरी आईला उद्देशून (पण स्वतःशीच) बोलते, "आई, तुला आता काही आठवत नसेल... तू आता 'नसेन मी' अवस्थेत गेलीस. पण तू माझ्या 'असेन मी' मध्ये नेहमीच असणार आहेस. तू मला ओळखत नसलीस तरी, मी तुला रोज भेटत राहणार. तू दिलेली प्रत्येक गोष्ट, आपले सगळे भांडण आणि प्रेम... सगळं माझ्यापाशी आहे."

ती आईचा हात हातात घेते. पडदा हळू हळू खाली येतो, तेव्हा गौरीच्या चेहऱ्यावर दुःख आणि स्वीकृती (Acceptance) या दोन्हींची भावना असते. ती आता एकटी आहे, पण आईच्या नसलेल्या (डिमेंशियाने झाकोळलेल्या) अस्तित्वातही ती आईला शोधत आहे.

डिमेंशिया एका व्यक्तीला शारीरिक आणि मानसिकरित्या दूर घेऊन जातो, पण नात्याची दोरी कशी तुटत नाही, हेच हा शेवटचा प्रसंग प्रभावीपणे दर्शवतो.

(हे नाटक सध्या हाऊसफुल्ल चालले आहे, कोणत्याही विशेष प्रमोशन शिवाय! ज्येष्ठ नागरिकांना ग्रासू शकणाऱ्या या आजाराबद्दल सामाजिक जागृती होणे अत्यावश्यक आहे.)