ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: तारपा आणि वारली कला
ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: तारपा आणि वारली कला
[edit]ठाणे जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या (Collector Office, Thane) प्रवेशद्वाराजवळ गेल्यावर तिथे असलेल्या एका विशिष्ट शिल्पकलेने आपले लक्ष वेधून घेतले जाते. उजव्या बाजूला दिसणारा हा पुतळा एका आदिवासी कलाकाराचा असून, तो 'तारपा' हे पारंपरिक वाद्य वाजवताना दिसत आहे. हे शिल्प केवळ शोभेची वस्तू नसून, ते ठाणे जिल्ह्याच्या समृद्ध आदिवासी सांस्कृतिक वारशाचे एक ठळक प्रतीक आहे. या शिल्पाच्या माध्यमातून ठाण्याची मूळ ओळख जपण्याचा प्रयत्न केला गेला आहे.
तारपा: एक पारंपरिक वाद्य
[edit]तारपा हे कोकण किनारपट्टी आणि विशेषतः ठाणे–पालघर पट्ट्यातील वारली (Warli) व इतर आदिवासी समाजांमध्ये वाजवले जाणारे अत्यंत महत्त्वाचे असे पारंपरिक 'फुंकवाद्य' आहे. या वाद्याची रचना पूर्णपणे निसर्गाशी जुळलेली असते. हे वाद्य बांबू किंवा झाडांच्या पोकळ केलेल्या फांद्यांपासून बनवले जाते. त्याच्या शेवटच्या टोकाला दुधी भोपळा किंवा लाकडी घंटेसारखा भाग जोडलेला असतो, ज्यामुळे त्यात हवा घुमते. हे वाद्य वाजवण्यासाठी त्यात जोरात फूंकावे लागते, ज्यातून एक लयबद्ध आणि गूंजणारा असा विशिष्ट आवाज निर्माण होतो.
आदिवासी बांधवांच्या जीवनात तारप्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सामुदायिक सण, पिकाचा हंगाम किंवा नवीन धान्य घरात आल्याचा आनंद साजरा करण्यासाठी (उदा. पोळा, हरिण नाच सण, वारली नवरात्र) तारपा आवर्जून वाजवला जातो.
वारली नृत्य आणि तारपा यांचे अतूट नाते
[edit]तारपा हे वाद्य एकटे वाजवले जात नाही, तर ते संपूर्ण नृत्याचे केंद्रस्थान असते. या वाद्याच्या तालावर जे नृत्य केले जाते, त्याला 'तारपा नृत्य' म्हणतात.
या नृत्यात, नर्तकांचा गट तारपा वाजवणाऱ्या कलाकाराभोवती गोलाकार वर्तुळ करून उभा राहतो. हे नृत्य संवादासारखे असते; म्हणजे वादक ज्या दिशेने वळतो, नर्तकांनाही त्याच दिशेने वळावे लागते. हे नृत्य निसर्ग, शेती, समाजातील एकोपा आणि सांघिक भावना (Community Spirit) यांचे प्रतीक आहे. जगप्रसिद्ध वारली भित्तिचित्रांमध्येही (Warli Paintings) तारपा नृत्याचे हे गोलाकार आकृतिबंध आपल्याला वारंवार पाहायला मिळतात.
जिल्हाधिकारी कार्यालयातील पुतळ्याचे महत्त्व
[edit]ठाणे जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या आवारात तारपा वादकाचा हा पुतळा उभारण्यामागे काही मुख्य उद्देश आहेत:
१. आदिवासी वारशाचा सन्मान: ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांमध्ये वारली आणि इतर आदिवासी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. तारपा हे त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचे मुख्य चिन्ह आहे. हा वारसा अधोरेखित करण्यासाठी या पुतळ्याची निवड केली गेली आहे.
२. स्थानिक कलेचे जतन: ठाणे जिल्हा प्रशासन स्थानिक आदिवासी कला, साहित्य आणि नृत्य-गायन जतन करण्यासाठी अनेक उपक्रम राबवत असते. हा पुतळा त्या प्रयत्नांचे एक दृश्य प्रतीक आहे.
३. सांस्कृतिक संगम: शासकीय इमारतींमध्ये सहसा प्रशासकीय कामकाजाचे वातावरण असते. अशा ठिकाणी स्थानिक कलेला वाव दिल्याने, तिथे येणाऱ्या नागरिकांना जिल्ह्याच्या मूळ सांस्कृतिक मुळांशी ओळख करून देता येते. हा पुतळा म्हणजे 'शासन आणि स्थानिक संस्कृती' यांचा संगम आहे.
हे शिल्प अत्यंत साध्या पण आकर्षक शैलीत साकारले असून, त्यात आदिवासी कलेची ऊर्जा जाणवते. लाल, निळा आणि हिरवा अशा रंगांचा वापर करून हे शिल्प अधिक उठावदार आणि वास्तवदर्शी बनवले आहे. थोडक्यात, हा तारपा वादकाचा पुतळा ठाण्याच्या सांस्कृतिक वैभवाचा एक मानबिंदू ठरतो.
