ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: सिद्धेश्वर तलावातील 'ब्रह्मदेव'
ठाण्याचे सांस्कृतिक मानबिंदू: सिद्धेश्वर तलावातील 'ब्रह्मदेव'
[edit]
ठाणे हे केवळ तलावांचे शहर नाही, तर त्या तलावांच्या तळाशी दडलेला शेकडो वर्षांचा इतिहास सांगणारे शहर आहे. १९९५ साली सिद्धेश्वर तलावाने असाच एक इतिहास जगासमोर आणला, तो म्हणजे—ब्रह्मदेवाची अतिप्राचीन आणि दुर्मिळ मूर्ती!
एक अनपेक्षित शोध
[edit]मे १९९५ चा तो महिना. ठाण्यातील प्रसिद्ध सिद्धेश्वर तलावाचे (उजवणी तलाव) सुशोभीकरण आणि गाळ काढण्याचे काम सुरू होते. गाळ उपसत असताना अचानक क्रेनला काहीतरी जड वस्तू लागली. जेव्हा ती वस्तू बाहेर काढण्यात आली, तेव्हा पाहणारे अवाक झाले. ती साधीसुधी शिळा नसून, तब्बल पाच फूट उंचीची, हिरव्या दगडात कोरलेली ब्रह्मदेवाची भव्य मूर्ती होती. शेकडो वर्षे पाण्याच्या खाली राहूनही तिचे सौंदर्य आणि गांभीर्य जराही कमी झाले नव्हते.
कलेचा अप्रतिम नमुना
[edit]ही मूर्ती म्हणजे शिल्पकलेचा एक उत्कृष्ट आविष्कार आहे. स्वरूप: ही मूर्ती 'चतुर्मुख' (चार तोंडे असलेली) आहे. ब्रह्मदेवाचे हे रूप सृष्टीचा निर्माता म्हणून त्यांचे सर्वव्यापी अस्तित्व दर्शवते.
कलाकुसर: हिरवट रंगाच्या दगडात (Green Stone) ही मूर्ती कोरलेली असून, तिची शैली 'चालुक्य' किंवा 'शिलाहार' काळातील असल्याचा अंदाज वर्तवला जातो.
बारकावे: मूर्तीच्या पायाशी त्यांच्या पत्नी, सरस्वती आणि गायत्री यांच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. दुर्दैवाने मूर्तीचे हात खंडित झालेले आहेत, परंतु त्यातील चेहऱ्यावरील प्रसन्नता आणि भव्यता आजही थक्क करणारी आहे.
इतिहासाचे धागेदोरे
[edit]
पुरातत्व तज्ज्ञांच्या मते, ही मूर्ती साधारणपणे ८ व्या किंवा ९ व्या शतकातील असावी. भारतात ब्रह्मदेवाची मंदिरे अत्यंत दुर्मिळ आहेत (उदा. राजस्थानमधील पुष्कर). अशा परिस्थितीत ठाण्यासारख्या ठिकाणी एवढी भव्य मूर्ती सापडणे, हे ठाण्याच्या प्राचीन संपन्नतेची साक्ष देते.
इतिहासाचा मागोवा घेतल्यास, ठाणे (श्रीस्थानक) हे शिलाहार राजांची राजधानी होती. त्या काळात येथे वैदिक संस्कृती आणि शिल्पकला बहरली होती. कदाचित परकीय आक्रमणांपासून वाचवण्यासाठी ही मूर्ती तलावात विसर्जित केली असावी किंवा सुरक्षित ठेवली असावी, असा कयास इतिहासकार लावतात. ही मूर्ती केवळ दगड नाही, तर त्या काळातील ठाण्याच्या सुवर्णयुगाचा पुरावा आहे.
सद्यस्थिती आणि खंत
[edit]
एवढा मोठा ऐतिहासिक ठेवा मिळूनही, त्याची जी अवस्था आज आहे, ती मनाला चटका लावणारी आहे. ही मूर्ती सध्या तलावाच्या काठावर एका छोट्याशा मंदिरात/शेडमध्ये उभी आहे. तिला ज्या वैज्ञानिक संरक्षणाची, क्युरेशनची आणि सन्मानाची गरज आहे, ती तिला मिळालेली नाही. ऊन, वारा आणि पावसाचा सामना करत ही 'ठाण्याची अस्मिता' उघड्यावर उभी आहे. खरे तर तिचे स्थान एखाद्या सुसज्ज संग्रहालयात असायला हवे होते.
ठाणेकरांसाठी हा वारसा महत्त्वाचा का?
[edit]१. सांस्कृतिक ओळख: आधुनिक शहराच्या गजबजाटात आपण आपली मूळ ओळख विसरत चाललो आहोत. ही मूर्ती आपल्याला आपल्या समृद्ध भूतकाळाची आठवण करून देते.
२. पर्यटन विकास: जर या मूर्तीचे योग्य जतन करून तिला योग्य संदर्भासह प्रदर्शित केले, तर इतिहासप्रेमी आणि पर्यकांसाठी ते एक मोठे आकर्षण ठरू शकते.
३. पुढच्या पिढीसाठी: आपला इतिहास काय होता, हे पुढच्या पिढीला सांगण्यासाठी पुस्तकांपेक्षा असे जिवंत पुरावे जास्त प्रभावी ठरतात.
संवर्धनाची गरज
[edit]ठाण्याच्या विकासाचा वेग प्रचंड आहे, पण विकास म्हणजे केवळ टॉवर्स आणि रस्ते नव्हे. शहराचा 'आत्मा' हा त्याच्या संस्कृतीत असतो. या ब्रह्मदेवाच्या मूर्तीचे शास्त्रीय पद्धतीने जतन करणे (Chemical Conservation), तिला एका सुरक्षित संग्रहालयात हलवणे आणि तिचा इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवणे ही काळाची गरज आहे.
हा अमूल्य ठेवा वेळीच जपला नाही, तर इतिहास आपल्याला कधीच माफ करणार नाही. ठाण्याचे हे 'सांस्कृतिक मानबिंदू' पुन्हा एकदा दिमाखात उभे राहायला हवेत!