ठाण्याचे हृदय: मासुंदा तलाव—गौरवशाली इतिहास, श्रमदानाचा वारसा आणि आजच्या वेदना
ठाण्याचे हृदय: मासुंदा तलाव—गौरवशाली इतिहास, श्रमदानाचा वारसा आणि आजच्या वेदना
तलावांचं शहर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ठाण्याची खरी शान आहे मासुंदा तलाव, ज्याला आपण तलावपाळी या लाडक्या नावाने ओळखतो. सुमारे १२०० वर्षांचा समृद्ध इतिहास असलेला हा तलाव केवळ एक जलाशय नाही, तर ठाण्याच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक जीवनाचा आधारस्तंभ आहे.
१. मासुंदाची प्राचीन निर्मिती: इतिहास आणि वारसा
[edit]मासुंदा तलावाच्या निर्मितीचे धागे शिलाहार (इ.स. ८१० ते १२६५) राजांच्या काळात जोडले जातात. ठाणे शहर हे शिलाहार राजांची राजधानी होती. इतिहासाचार्य सदाशिव टेटविलकर यांच्या मतानुसार, शिलाहार आणि भीम वंशाच्या दूरदृष्टीच्या राजांनी पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी ठाण्यात तलावांची मालिका तयार केली, त्यापैकी मासुंदा हा सर्वात प्राचीन आहे.
* मूळ नाव आणि संकल्पना: 'मासुंदा' हे नाव 'मास' (महिना) आणि 'उंदा' (पिंडदान) या शब्दांच्या अपभ्रंशातून आले आहे, कारण पूर्वी येथे धार्मिक विधी (दशक्रिया) केले जात असत. यामुळेच हा तलाव धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचे केंद्र बनला.
* पोर्तुगीज राजवटीतील संदर्भ: इ.स. १५३३ ते १७३७ या काळात आलेल्या पोर्तुगीज राजवटीत या तलावाला मोठा धक्का बसला. धार्मिक छळाच्या या काळात, तलावाच्या काठावर असलेली अनेक शिव मंदिरे पाडण्यात आली. पोर्तुगीज गव्हर्नरने १२ हिंदू मंदिरे पाडून त्यांचे अवशेष आणि मूर्ती तलावाच्या पाण्यात फेकले, तसेच या तलावाला 'अँथनी तलाव' असे नाव दिले होते. पुढे मराठ्यांच्या काळात तलावातील गाळ काढताना अनेक खंडित मूर्ती आणि एक मोठे शिवलिंग सापडले. ही घटना तलावाचा गौरवशाली, पण वेदनादायक इतिहास सांगते.
२. आधुनिक ठाण्याचा ऐतिहासिक क्षण: १९५५ चे श्रमदान
[edit]मासुंदा तलावाच्या आधुनिक इतिहासातील एक गौरवशाली अध्याय म्हणजे १९५५ सालचे श्रमदान. तलावाच्या परिसराची आणि पाण्याची स्थिती ढासळत चालल्याचे पाहून, तत्कालीन ठाण्यातील तमाम नागरिकांनी एकत्र येऊन हा ऐतिहासिक निर्णय घेतला.
यावेळी, कोणत्याही सरकारी मदतीची वाट न पाहता, आबालवृद्धांनी—लहानांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत—मोठ्या उत्साहाने तलावाच्या सफाईसाठी श्रमदान केले. अनेकांनी आपल्या घरच्या वस्तू, साधनसामग्री घेऊन तलावातील गाळ काढला आणि परिसर स्वच्छ केला. नागरिकांच्या सामूहिक जबाबदारीची आणि तलावावरील प्रेमाची ही भावना आधुनिक ठाण्याच्या इतिहासातील एक प्रेरणादायी आणि ऐतिहासिक घटनाच म्हणावी लागेल. या श्रमदानातून तलावाचा काही भाग खोल करण्यात आला आणि मिळालेल्या मातीचा वापर पूर्व बाजूचा रस्ता तयार करण्यासाठी करण्यात आला. या घटनेने ठाणेकरांचा तलावाशी असलेला भावनिक अनुबंध अधिक घट्ट केला.
३. तलावातील बेट, श्रद्धास्थान आणि सांस्कृतिक उत्सव
[edit]मासुंदा तलावाच्या मध्यभागी असलेले महादेव ध्यान मंदिर आणि त्याच्या शेजारी उभा असलेला छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य अश्वारूढ पुतळा तलावाच्या सौंदर्यात भर घालतात. हे मंदिर आणि पुतळा तलावाच्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्वाचे प्रतीक आहेत.
* सांस्कृतिक सहभाग: मासुंदा तलाव वर्षभर विविध सांस्कृतिक आणि धार्मिक कार्यक्रमांमुळे गजबजलेला असतो. दरवर्षी दिवाळीच्या दिवसांत तलावपाळीवर मोठ्या प्रमाणात 'दिवाळी पहाट' कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. हजारो ठाणेकर पहाटे एकत्र येतात. तलावाचे शांत वातावरण या सांस्कृतिक सोहळ्याला एक वेगळीच सकारात्मक ऊर्जा प्रदान करते. तलावाभोवती असलेल्या गडकरी रंगायतनमुळे या परिसराला नेहमीच एक सांस्कृतिक वलय लाभले आहे.
* पर्यावरणाची जाणीव आणि शास्त्रीय निर्णय: पूर्वी गणपती आणि दुर्गा विसर्जन याच मासुंदा तलावात होत असे. परंतु वाढते प्रदूषण आणि तलावाची ढासळती स्थिती लक्षात घेऊन, ठाण्यातील शालेय मुलांनी आणि पर्यावरणप्रेमींनी तलावातील प्रदूषणाचे गंभीर परिणाम अभ्यासले. या अभ्यास आणि जनजागृतीच्या परिणामी, आता ठाणे महानगरपालिकेने विसर्जनासाठी कृत्रिम तलावांची निर्मिती केली आहे. तलावाचे पावित्र्य आणि जलचर सुरक्षित रहावेत यासाठी घेतलेला हा पर्यावरणपूरक आणि शास्त्रीय निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे.
४. सुशोभीकरणाचा खर्च आणि आजच्या वेदना
[edit]मासुंदा तलावाचा वारसा जपण्यासाठी आणि त्याला आधुनिक रूप देण्यासाठी ठाणे महानगरपालिका आणि स्मार्ट सिटी प्रकल्पांतर्गत अनेकदा कोट्यवधी रुपयांचा खर्च केला गेला आहे. नागरिकांसाठी पदपथ, व्ह्यूईंग गॅलरी, सेल्फी पॉईंट्स तयार करण्यासाठी वेळोवेळी मोठे बजेट वापरले गेले आहे. सन २०२० मध्ये सुमारे ५.२२ कोटी रुपयांचे सुशोभीकरणाचे काम पूर्ण करण्यात आले होते. मात्र, एवढा मोठा खर्च आणि श्रमदानाचा वारसा असूनही तलावाच्या वेदना अजूनही संपलेल्या नाहीत:
* अतिक्रमण आणि अस्वच्छता: तलावपाळीला 'ठाण्याची चौपाटी' हे जरी चांगले नाव असले, तरी खाद्यपदार्थ विक्रेते आणि त्यांची वाढती गर्दी यामुळे परिसराची आणि पाण्याची अस्वच्छता वाढत आहे. कचरा, निर्माल्य आणि सांडपाणी अजूनही तलावात मिसळते.
* देखभालीचा अभाव: सुशोभीकरणानंतरही फरशा फुटलेल्या आहेत, निर्माल्य कलश कचऱ्याने भरलेले असतात आणि परिसराची अपेक्षित नियमित स्वच्छता होताना दिसत नाही.
५. मासुंदा तलाव: ठाण्याचे भूषण आणि जबाबदारी मासुंदा तलाव हा ठाण्याला लाभलेला भूगोल, इतिहास, श्रमसंस्कृती, श्रद्धा आणि कला यांचा संगम आहे. तो केवळ पाणी साठवून ठेवत नाही, तर ठाणेकरांच्या अनेक पिढ्यांच्या आठवणी जतन करतो.
१९५५ मध्ये ठाणेकरांनी श्रमदानातून दाखवलेली सामूहिक जबाबदारीची भावना आज पुन्हा एकदा दाखवण्याची गरज आहे. तलावावर केलेला खर्च सत्कारणी लागावा यासाठी प्रत्येक ठाणेकराने या ऐतिहासिक वारशाची काळजी घेणे आवश्यक आहे. जर आपण या तलावाचे ऐतिहासिक पावित्र्य आणि पर्यावरणीय संतुलन राखले, तरच मासुंदा तलाव खऱ्या अर्थाने ठाण्याचे सांस्कृतिक भूषण म्हणून दिमाखाने उभा राहील.