ठाण्यातील मखमली तलावाची व्यथा
ठाण्यातील मखमली तलावाची व्यथा
ठाणे म्हणजे सरोवरांचे शहर. या शहराचा आत्मा जिथे जुने वाडे, प्राचीन मंदिरं, किल्ल्याच्या आठवणी यात दडलेला आहे, तिथेच त्याचे सौंदर्य, शांतता आणि इतिहास हे तलावांच्या पाण्यात प्रतिबिंबित होतात. या तलावांपैकी एक म्हणजे मखमली तलाव—नावाप्रमाणेच मखमली निसर्गदर्शन देणारा, पण आज अस्वच्छता आणि नियोजनाच्या बकालपणाने व्यथित झालेला.
शांत तलाव, शांत ठाणे
[edit]मखमली तलावाचा इतिहास ठाण्याच्या जुन्या वस्तीशी जोडलेला आहे. सुमारे दीडशे–दोनशे वर्षांपूर्वी या भागात लोकसंख्या कमी होती, आणि पाणीपुरवठ्याचे साधन म्हणून तलावांवरच अवलंबून राहावे लागे. मखमली तलाव हे अशाच नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित जलसाठ्यांपैकी एक. स्थानिक कारागीर, शेतकरी आणि व्यापारी लोकांच्या दैनंदिन जीवनात या तलावाचे स्थान महत्त्वाचे होते. पिण्याचे पाणी, पशुधन, आंघोळ, स्वच्छता—साऱ्या गरजा या तलावांच्या भोवतीच फिरत होत्या.
त्या काळात तलावाचे पाणी इतके स्वच्छ होते की सूर्यकिरणांनी चमकलेल्या पाण्यावर सोनसळी लाटा दिसत. सकाळी उठल्यावर पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि तलावाच्या काठावरून येणारी मंद वारा—हेच ठाण्याच्या जुन्या जीवनाचे स्वरूप.
तलावाचे ठाण्यासाठीचे महत्त्व
[edit]मखमली तलाव हा फक्त पाण्याचा साठा नव्हता. तो सांस्कृतिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वाचा होता.
पर्यावरणीय कुशनिंग तलाव हवामान संतुलित ठेवत होते. उष्णता कमी करणे, भूजल पातळी वाढवणे, आणि जैवविविधतेला आश्रय देणे—हे काम तलाव नि:शब्दपणे करत होते.
सांस्कृतिक केंद्र: गावांमध्ये उत्सव, हळदीकुंकू, महापूजा, मिरवणुका—सगळ्या परंपरा तलावाभोवतीच घडत असत.
निसर्गाची शाळा: तालिम मैदान, शाळा आणि घरांतून पळत आलेली मुलं तलावकाठी खेळत, पोहत, निसर्गाची भाषा शिकत.
आज ठाणे महानगर होत असताना हा तलाव शहरातील हवा, तापमान आणि पाण्याच्या स्रोतासाठी अजूनही महत्त्वाचा आहे.
व्यथा : बकालपणा, अतिक्रमण आणि नियोजनाचा अभाव
आजच्या मखमली तलावाकडे पाहिलं की मन सुन्न होतं. एकेकाळचा मखमली निसर्ग आज प्लास्टिक, कचरा, दूषित पाण्याचा वास व वाहणाऱ्या ड्रेनेजमुळे बोथट झाला आहे.
अतिक्रमणाची कुरूप वास्तवता: पाण्याच्या काठावर अनधिकृत बांधकामं, ढिगारा, ड्रेनेजचे मिश्रण—यामुळे तलावाचा परिसर छोटा, अस्वच्छ होत चालला आहे.
नियोजनाचा अभाव: तलाव स्वच्छता, संरक्षण, देखभाल यासाठी स्पष्ट धोरण नाही. जे प्रकल्प सुरू होतात ते अधांतरी राहतात किंवा फक्त सौंदर्यीकरणापुरतेच मर्यादित असतात. मूळ समस्या – पाण्यात मिसळणारा कचरा आणि गटार – तशीच राहते.
नागरिकांचा तुटलेला संबंध: तलाव हे शहराचे हृदय असतात, पण आज नागरिकांना तलावाशी नातं ठेवण्याची संधीच नाही. कुंपणं, अस्वच्छता, दुर्गंधी—हेच चित्र.
पर्यावरणाचा ऱ्हास: तलावातील मासे मरतात, पक्षी दिसेनासे होत आहेत, आणि पाण्याचा रंग राखाडी–काळवंडलेला.
या व्यथेची कारणं एकच—दूरदर्शी नियोजनाचा अभाव.
ठाण्यासाठी तलाव म्हणजे श्वास
[edit]ठाणं म्हणजे तलाव, आणि तलाव म्हणजे ठाण्याचा श्वास. जर मखमली तलाव वाचला नाही, तर शहराची पर्यावरणीय गुणवत्ता, तापमान नियंत्रण, भूजल पुनर्भरण, जैवविविधता—सगळ्यावर गदा येईल. तलावांचं रक्षण म्हणजे ठाण्याच्या भविष्यात गुंतवणूक.
उपायांची वाट
[edit]शास्त्रीय पद्धतीने तलाव पुनरुज्जीवन: ड्रेनेज आणि गटाराचे पाणी वेगळे करणे, गाळ काढणे आणि पाण्याची शुद्धीकरण व्यवस्था
तलावाभोवती हरित पट्टा
नागरिक–महापालिका सहकार्याने दैनंदिन देखभाल
तलाव दत्तक योजना—स्थानिक संस्था, विद्यार्थी, पर्यावरणवादी समूहांचा सहभाग
सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि वॉकिंग ट्रॅक—लोकांना तलावाशी पुन्हा जोडण्यासाठी
मखमलीचा मखमलीपणा परत आणूया
[edit]मखमली तलाव हा फक्त पाणी नाही—तो ठाण्याची शान, ठाणेकरांची परंपरा आणि शहराचे पर्यावरणीय हृदय आहे. आज तो आपल्या मदतीची याचना करतोय. जर आपण आणि प्रशासन मिळून पुढाकार घेतला, तर हा तलाव पुन्हा एकदा मखमली, स्वच्छ, उजळ आणि ठाण्याच्या सौंदर्याची शान बनू शकतो.