भिंती बोलू लागल्या: डॉ. सुधीर पटवर्धन आणि शहराची कलात्मक चिरफाड
भिंती बोलू लागल्या: डॉ. सुधीर पटवर्धन आणि शहराची कलात्मक चिरफाड
ठाणे शहराला कर्मभूमी मानून, केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे तर जागतिक स्तरावर आपल्या कलेची मोहोर उमटवणारे चित्रकार म्हणजे डॉ. सुधीर पटवर्धन.
एका बाजूला क्ष-किरण तज्ज्ञ (Radiologist) म्हणून काम करताना दुसऱ्या बाजूला ब्रशच्या फटकाऱ्यांतून त्यांनी आधुनिक शहराच्या अंतरंगाचे जे दर्शन घडवले, ते केवळ सुंदर नाही, तर ते थेट काळजाला भिडणारे आहे.
शहराची कलात्मक 'चिरफाड' करणारा कलाकार
[edit]डॉ. पटवर्धन यांची चित्रकला आधुनिक शहरीकरणावर भाष्य करणारी आहे. पण हे भाष्य नुसते शहराचे आकर्षक भू-दृश्य (Landscape) दाखवणारे नाही, तर ते या विकासामागील संघर्ष आणि विसंगती प्रकर्षाने मांडते.
उंचच उंच इमारती, सिमेंटची जंगलं आणि बाजूलाच तुटलेल्या, मोडलेल्या वस्त्या, कामगारांचे चेहरे - हे सर्व त्यांच्या कॅनव्हासवर स्पष्टपणे दिसतात. त्यांची चित्रे म्हणजे मुंबई-ठाण्यासारख्या महानगरांचे 'एक्स-रे' आहेत, जिथे बाहेरून दिसणाऱ्या चकचकीतपणाखाली दडलेले सामाजिक-आर्थिक विकार स्पष्टपणे दिसतात.
सामान्य माणसाचा नायक
[edit]पटवर्धन यांच्या चित्रांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील सामान्य माणूस—तो कामगार, तो रोजचा प्रवासी, ती कष्टकरी स्त्री. हा माणूस त्यांच्या कलेचा केंद्रबिंदू असतो. भव्य इमारतींच्या पार्श्वभूमीवर हे लोक अनेकदा उपेक्षित आणि अदृश्य होतात, पण डॉ. पटवर्धन त्यांना त्यांच्या चित्रातून दृश्यमान (Visible) करतात. ते त्यांच्या रोजच्या संघर्षाला, त्यांच्या शांत प्रयत्नांना आणि त्यांच्यातील विलक्षण सहनशक्तीला मानवी प्रतिष्ठा (Dignity) देतात.
भावनांचा आणि भूभागाचा नकाशा
[edit]शहरांमध्ये चाललेला विकास आणि विध्वंस यांची द्वंद्वात्मकता पटवर्धनांच्या चित्रांमध्ये आहे. 'बांधलेले' (Built) आणि 'तुटलेले' (Broken) शहर ते एकाच वेळी दाखवतात.
बांधकामांमधून वर येणाऱ्या इमारती, रेल्वे स्टेशन्स, उभे राहणारे मेट्रोचे खांब—हे सारे विकासाचे प्रतीक असले तरी, या विकासासाठी जे काही तुटते, जे निसर्गातून हिरावले जाते, ज्यांना विस्थापित व्हावे लागते, त्याबद्दलची संवेदना त्यांच्या प्रत्येक कामातून जाणवते.
डॉ. पटवर्धन यांची शैली ओघवती, वास्तववादी आणि काहीशी अभिव्यक्तीवादी (Expressionistic) आहे. त्यांच्या चित्रांचे रंग कधी शांत, तर कधी कठोर भावनिक आंदोलने दर्शवतात. त्यांनी कला शिकण्यासाठी कोणतीही औपचारिक पदवी घेतली नाही; त्यांच्या वैद्यकीय ज्ञानामुळे त्यांना मानवी शरीर आणि मनाची जी खोल समज मिळाली, ती त्यांच्या चित्रांमध्ये उतरते.
समीक्षात्मक दृष्टीकोन
[edit]डॉ. सुधीर पटवर्धन यांची कला केवळ सौंदर्यनिर्मिती नाही, ती एक समीक्षा आहे. आधुनिक शहरीकरणामुळे येणारा एकाकीपणा, भांडवलशाहीचा प्रभाव, सामाजिक दरी आणि नैसर्गिक जागांचा होणारा ऱ्हास या गंभीर प्रश्नांवर त्यांची चित्रे आपल्याला विचार करायला लावतात.
त्यांचे काम हे कोणत्याही राजकीय घोषणेपेक्षा मोठे आहे, कारण ते शहराच्या विकासाची किंमत सामान्य माणसाच्या भावनिक आणि शारीरिक स्तरावर कशी मोजावी लागते, हे शांतपणे पण प्रभावीपणे सांगते.
त्यामुळे, डॉ. पटवर्धन हे केवळ चित्रकार नसून, ते ठाणे आणि मुंबईच्या महानगरीय जीवनाचे संवेदनशील कालखंड-नोंदनीकार (Chronicler) आहेत.
त्यांच्या चित्रांमधून पडझडत्या शहरीकरणाच्या भिंती बोलू लागतात आणि त्या भिंती केवळ रंगीत नसतात, तर त्या मानवी संघर्षांच्या आणि आशेच्या कहाण्यांनी भरलेल्या असतात.
सत्कार, सामाजिक मान्यता, कौतुक
[edit]डॉ. सुधीर पटवर्धन यांना केवळ व्यावसायिक यशच मिळाले नाही, तर त्यांची कला सामाजिक आणि कला समीक्षक स्तरावरही अत्यंत आदरणीय मानली गेली आहे.
* महानगर जीवनाचे भाष्यकार: पटवर्धन यांना मुंबई-ठाणे परिसरातील महानगरीय जीवन, संघर्ष आणि सामाजिक ताणतणाव चित्रित करणारे अग्रगण्य समकालीन भारतीय चित्रकार म्हणून ओळखले जाते. त्यांची चित्रे शहराचे अंतरंग दाखवणारे 'सामाजिक दस्तऐवज' मानले जातात. * कामगारांचा आवाज: त्यांनी आपल्या चित्रांद्वारे कामगार वर्ग, सामान्य नागरिक आणि उपेक्षित लोकांचे जीवन अत्यंत सहानुभूतीपूर्वक आणि वास्तववादी पद्धतीने मांडले, ज्यामुळे त्यांना सामाजिक स्तरावर मोठी सन्मानाची जागा मिळाली. * स्वयं-प्रशिक्षित चित्रकार (Self-Taught Artist): वैद्यकीय पेशा सांभाळून त्यांनी चित्रकलेत जी आंतरराष्ट्रीय स्तराची गुणवत्ता सिद्ध केली, त्याबद्दल त्यांचे विशेष कौतुक होते. * पुरस्कार: त्यांना अनेक महत्त्वाचे कला पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांच्या कार्याचा राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सन्मान करण्यात आला आहे.
ग्रंथ आणि दस्तऐवजीकरण
[edit]* डॉ. पटवर्धन यांच्या कलाकृती आणि विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत, जसे की 'सुधीर पटवर्धन: वॉकिंग थ्रू सोल सिटी' (Sudhir Patwardhan: Walking Through Soul City). यामुळे त्यांचे कला क्षेत्रातील महत्त्व अधिक स्पष्ट होते. * त्यांची कामे भारतातील आणि परदेशातील अनेक महत्त्वाच्या कला संग्रहालयांमध्ये (Museums and Galleries) कायमस्वरूपी संग्रहित आहेत.
डॉ. सुधीर पटवर्धन यांच्या कलाकृतींनी जगभरातील अनेक प्रतिष्ठित कला दालनांमध्ये स्थान मिळवले आहे.
भारतातील प्रमुख प्रदर्शने
[edit]पटवर्धन यांची प्रदर्शने भारतातील प्रमुख शहरांमध्ये नियमितपणे आयोजित केली जातात आणि त्यांना नेहमीच उत्तम प्रतिसाद मिळतो.
* जहांगीर आर्ट गॅलरी, मुंबई: मुंबईतील या प्रतिष्ठित कला दालनात त्यांची अनेक मोठी एकल प्रदर्शने (Solo Exhibitions) झाली आहेत. * वढेरा आर्ट गॅलरी, दिल्ली: ही गॅलरी त्यांच्या कलाकृती नियमितपणे प्रदर्शित करत असते. * 'Cities: Built, Broken' (शहरे: बांधलेली, तुटलेली): अलीकडील काळात मुंबई, कोलकाता, कोची अशा अनेक शहरांमध्ये झालेल्या या महत्त्वपूर्ण प्रदर्शनाने शहरी विकासाच्या द्वैतावर प्रकाश टाकला. या प्रदर्शनाने पटवर्धनांच्या ५० वर्षांच्या कलाप्रवासाचा आढावा घेतला. * अन्य: दिल्ली आर्ट वीक आणि इतर अनेक राष्ट्रीय स्तरावरील कला महोत्सवांमध्ये त्यांचा सहभाग असतो.
आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शने
[edit]भारतीय कलेला जागतिक स्तरावर नेण्यात त्यांच्या कलाकृतींचा मोठा वाटा
* लंडन (London): त्यांची चित्रे लंडनमध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण प्रदर्शनांचा भाग राहिली आहेत. * न्यूयॉर्क (New York): न्यूयॉर्कमधील प्रमुख कला संग्रहालये आणि गॅलरींमध्ये त्यांच्या कलाकृती वेळोवेळी प्रदर्शित झाल्या आहेत. * अन्य युरोपियन आणि आशियाई देश: अमेरिका आणि ब्रिटनसह जर्मनी, फ्रान्स, जपान अशा अनेक देशांमध्ये आयोजित केलेल्या भारतीय समकालीन कलेच्या (Contemporary Indian Art) प्रदर्शनांमध्ये त्यांच्या कामांचा समावेश करण्यात आला आहे.
डॉ. पटवर्धन यांच्या प्रदर्शनांमुळे, जागतिक कला समुदायाला मुंबई-ठाण्यासारख्या भारतीय महानगरांच्या सामाजिक आणि मानवी वास्तवाचे दर्शन घडले आहे. त्यांच्या कलेने जागतिक कला नकाशावर भारतीय महानगरीय जीवनाच्या चित्रणाला महत्त्वाचे स्थान मिळवून दिले आहे.