श्रीमंतीचा 'कम्प्लीट मॅन' ते भाड्याच्या घराचा प्रवासी: विजयपत सिंघानिया यांची हृदयद्रावक कहाणी

ठाण्याजवळची 'रेमंड' कंपनी म्हटलं की, आजही डोळ्यासमोर उभा राहतो 'द कम्प्लीट मॅन'. या जगप्रसिद्ध ब्रँडचा पाया भक्कमपणे रचणारे आणि एकेकाळी हजारो कोटींच्या साम्राज्याचे मालक होते डॉ. विजयपत सिंघानिया.

ठाण्यातील जे.के. सिंघानिया स्कूल ही त्यांच्याच घराण्याची देणगी आहे. त्यांचा प्रवास खूप मोठा आणि प्रेरणादायी आहे, पण त्याहून अधिक त्यांची सध्याची व्यथा मनाला चटका लावणारी आहे.

ऐश्वर्य आणि कर्तृत्व

विजयपत सिंघानिया हे नुसते उद्योगपती नव्हते, तर धाडसी वैमानिक म्हणूनही जगभर त्यांची ओळख होती. त्यांनी 'रेमंड' (Raymond) या कापड उद्योगाला देशातच नव्हे, तर जगात ओळख मिळवून दिली. त्यांनी अनेक रोमांचक हवाई विक्रम केले. त्यांनी १९८८ मध्ये हॉट एअर बलूनने सर्वाधिक उंचीवर उडण्याचा जागतिक विक्रम केला होता आणि लंडन ते दिल्ली असा २३ दिवसांचा मायक्रोलाइट विमानाने प्रवासही केला होता. त्यांच्या या कर्तृत्वामुळे त्यांना 'मुंबईचे शेरीफ' हा सन्मानही मिळाला होता.

वडिलांचा निर्णय ठरला आयुष्यातील मोठी चूक

उद्योग आणि वैमानिकीच्या जगात यशस्वी ठरलेले विजयपत सिंघानिया, कौटुंबिक जीवनात मात्र दुर्दैवी ठरले.

२०१५ मध्ये त्यांनी आपल्या कुटुंबाच्या भवितव्याचा विचार करून, आपल्या मालकीचे रेमंड कंपनीतील सुमारे १,००० कोटी रुपयांचे शेअर्स आणि कंपनीची संपूर्ण सूत्रे आपला मुलगा गौतम सिंघानिया याच्या नावावर केली.

वयाच्या ८५ व्या वर्षी त्यांनी निवृत्ती घेऊन मुलावर विश्वास ठेवला. हीच त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी 'चूक' ठरली.

व्यथा आणि संघर्ष

संपत्ती हातात येताच मुलाचे वागणे बदलले. विजयपत सिंघानानिया यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांच्या मुलाने त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या घरातून बाहेर काढले.

कधीकाळी १२,००० कोटींच्या संपत्तीचे मालक असलेले सिंघानिया यांना वयाच्या या टप्प्यावर मुंबईतील एका भाड्याच्या घरात राहावे लागत आहे. मुलाने त्यांची गाडी आणि चालकही काढून घेतला, ज्यामुळे त्यांना न्यायालयात धाव घ्यावी लागली.

'संपूर्ण माणूस' (The Complete Man) म्हणून जगासमोर आदर्श असणाऱ्या व्यक्तीला, उतारवयात मुलाकडून उपेक्षा मिळाली.

मुलाने आपल्याला रस्त्यावर आणले आणि हीच त्यांच्या आयुष्याची सर्वात मोठी शोकांतिका आहे, अशी खंत त्यांनी अनेकदा सार्वजनिकरित्या व्यक्त केली.

शेवटचा संदेश

आपल्या या कटू अनुभवानंतर विजयपत सिंघानिया यांनी प्रत्येक आई-वडिलांना एक महत्त्वाचा संदेश दिला आहे.

तो म्हणजे, "आपल्या मुलांवर कितीही प्रेम असले तरी, आपली संपूर्ण संपत्ती आपल्या हयातीत त्यांच्या नावावर करू नका. स्वतःसाठी आणि पत्नीसाठी काहीतरी नक्कीच शिल्लक ठेवा, जेणेकरून उतारवयात कुणापुढे हात पसरावे लागणार नाहीत."

विजयपत सिंघानिया यांची ही कहाणी केवळ एका अब्जाधीश उद्योगपतीची नाही, तर पुत्रमोहात अडकलेल्या एका वडिलांची आणि बदलत्या काळातल्या कौटुंबिक संबंधांची एक हृदय हेलावून टाकणारी सत्यकथा आहे.

संपत्ती आणि यश कितीही मोठे असले तरी, शेवटच्या काळात कुटुंबाचे प्रेम आणि साथ नसेल तर ते सगळे व्यर्थ आहे, हेच त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते.

विजयपत सिंघानिया यांच्या कथेवरून अनेक प्रश्न निर्माण होतात:

त्यांंच्या सारख्या अती धनाढ्य, शिर्षस्थ व्यक्तीवर अशा कौटुंबिक आणि वारसदारांकडून इतकी अवहेलनेची वेळ का यावी?

त्यांच्यावर झालेल्या या अन्यायासाठी 'पालक व वरिष्ठ नागरिकांचा निर्वाह व कल्याण अधिनियम, २००७' या कायद्या अंतर्गत उपाय आणि न्याय उपलब्ध नाही का?

विजयपत सिंघानिया यांची शोकांतिका: 'कम्प्लीट मॅन'ला हक्काच्या घरासाठी न्याय का मिळाला नाही?

विजयपत सिंघानिया, ज्यांनी 'रेमंड' सारखे मोठे साम्राज्य उभे केले आणि ज्यांना 'द कम्प्लीट मॅन' म्हणून ओळखले जाते, त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या अडचणी पाहून अनेक प्रश्न पडतात. इतके श्रीमंत आणि प्रतिष्ठित असूनही त्यांच्यावर मुलाने घराबाहेर काढण्याची वेळ का आणली? आणि कायद्याचे दरवाजे ठोठावूनही त्यांना न्याय का मिळाला नाही? या प्रश्नांची उत्तरे साध्या सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

१. श्रीमंत व्यक्तीवर ही वेळ का आली? (अति-विश्वासाची किंमत)

विजयपत सिंघानिया यांच्यावर ही वेळ येण्यामागे सर्वात मोठे कारण होते 'पुत्रमोह' आणि 'अति-विश्वास'.

उत्तराधिकारी नेमला, पण स्वतःला बेघर केले: २०१५ मध्ये त्यांनी त्यांचे रेमंड कंपनीतील सुमारे १,००० कोटी रुपयांचे शेअर्स आणि कंपनीचा संपूर्ण कारभार आपला मुलगा गौतम सिंघानिया याच्या नावावर केला. 'म्हातारपणी तो आपला सांभाळ करेल' या एका भावनिक आधारावर त्यांनी हे सर्व केले.
कायदेशीर पकड ढिली: ही संपत्ती मुलाला 'गिफ्ट' (भेट) म्हणून देण्यात आली. त्यांनी हस्तांतरण करताना, स्वतःच्या निवासाची आणि खर्चाची कोणतीही कठोर कायदेशीर अट घातली नाही. एकदा मालमत्ता पूर्णपणे दुसऱ्याच्या नावावर केली की, त्या मालमत्तेवर बोलण्याचा कायदेशीर हक्क देणारा गमावून बसतो.
सत्तेचा आणि पैशाचा अहंकार: प्रचंड संपत्ती आणि कंपनीचे अनियंत्रित अधिकार हातात आल्यावर गौतम सिंघानियामध्ये अहंकार वाढला.

या अहंकारामुळे त्याने वडिलांना दूर केले. विजयपत सिंघानियांच्या म्हणण्यानुसार, मुलाने त्यांना त्यांच्या मलबार हिलच्या डुप्लेक्स घरातून काढून टाकले आणि त्यांची गाडी, चालकही काढून घेतले. थोडक्यात, प्रेम आणि विश्वासातून केलेले आर्थिक नियोजन चुकले आणि त्यानंतर मुलाला मिळालेल्या अनियंत्रित सत्तेचा गैरवापर यामुळे एका 'कम्प्लीट मॅन'च्या वाट्याला 'इनकम्प्लीट' आयुष्य आले.

२. कोर्टात धाव घेऊनही न्याय का मिळाला नाही? (कायद्याची मर्यादा)

विजयपत सिंघानिया यांनी त्यांच्या हक्काच्या घरासाठी मुंबई उच्च न्यायालयात (Bombay High Court) याचिका दाखल केली होती. तरीही त्यांना लगेच आणि पूर्ण न्याय का मिळाला नाही, याची दोन मुख्य कारणे आहेत:

अ. मालमत्ता हस्तांतरणाचा प्रकार (Gifting vs. Will)

* प्रश्न हक्काचा होता, मालकीचा नाही: विजयपत सिंघानिया यांनी त्यांच्या मालकीचे शेअर्स (१,००० कोटींचे) मुलाला दान (Gift) म्हणून दिले होते. एकदा दान (गिफ्ट) दिल्यावर त्याची मालकी मुलाकडे गेली. त्यामुळे त्या शेअर्सवर पुन्हा दावा करणे कठीण होते.
* घराचा गुंतागुंत: त्यांनी 'जेके हाऊस'मधील डुप्लेक्स फ्लॅट मिळवण्यासाठी याचिका केली होती. हा फ्लॅट रेमंडच्या एका उपकंपनीच्या (पश्मिना होल्डिंग्स) मालकीचा होता, जी आता गौतमच्या नियंत्रणाखाली आहे.
* हा फ्लॅट त्यांना पुनर्विकासाच्या करारानुसार मिळणे अपेक्षित होते, पण कंपनीने तांत्रिक कारणे देऊन नकार दिला. हा वाद मालकीचा नव्हे, तर 'कराराच्या पूर्ततेचा' (Performance of Contract) बनला. त्यामुळे न्यायप्रक्रियेला वेळ लागला.

ब. '२००७ चा कायदा' आणि उच्च न्यायालय (The Right Forum)

* विशेष कायद्याचा वापर नाही: ज्येष्ठ नागरिकांच्या देखभालीसाठी आणि त्यांनी भेट दिलेल्या मालमत्ता परत मिळवण्यासाठी 'पालक व वरिष्ठ नागरिकांचा निर्वाह व कल्याण अधिनियम, २००७' नावाचा एक विशेष कायदा आहे.या कायद्यातील कलम 23 नुसार ज्येष्ठ नागरिकांनी आपली संपत्ती बक्षिसपत्र अथवा हक्कसोडपत्र करून देताना त्यात मुलांनी ज्येष्ठांचा सांभाळ करण्याची अट त्यात घातल्यास बक्षिसपत्र रद्द करता येते. परंतु या प्रकरणात ती अट घातली नसेल या कारणास्तव त्यांना संपत्ती परत मागता आली नसल्याची शक्यता आहे.
* या कायद्यातील सोपा मार्ग: या कायद्यानुसार, ज्येष्ठ नागरिकाला मुलगा सांभाळत नसेल, तर त्यांनी प्रेमाने दिलेली मालमत्ता एका विशेष न्यायाधिकरणाकडे (Tribunal) अर्ज करून रद्द करता येते. हा मार्ग सामान्य न्यायालयापेक्षा सोपा आणि जलद असतो.
* न्याय मिळण्यास विलंब: सिंघानिया यानी उच्च न्यायालयात (High Court) मोठी कायदेशीर लढाई सुरू केली. उच्च न्यायालयात अशा मालमत्ता आणि कराराच्या वादांना न्याय मिळायला अनेक वर्षे लागतात.

थोडक्यात, विजयपत सिंघानिया यांच्या प्रकरणात संपत्ती हस्तांतरणात कलम 23 नुसार अट न घातल्याने त्यांना ज्येष्ठनागरिक देखभाल न्यायाधिकरणात जाता आले नसण्याची शक्यताआहे.' त्यांना तातडीने न्याय मिळाला नाही आणि त्यांची कायदेशीर लढाई प्रदीर्घकाळ चालली. कायद्यात उपाय असूनही, त्याचा योग्य वेळी वापर न झाल्याने एका मोठ्या उद्योगपतीला भाड्याच्या घरात राहावे लागले.

यावरून सर्व ज्येष्ठ नागरिकांनी आपली संपत्ती बक्षिसपत्र, हक्कसोड पत्र अथवा इतर कोणतेही कागदपत्र करताना वरील अटीचा समावेश त्यात करावा हा धडा या प्रकरणात मिळाला आहे.

वेळ पडल्यास तज्ञ वकिलांचा सल्ला घ्यावा किंवा ज्येष्ठ नागरिक संघटनांची मदत घ्यावी.