दा. कृ. सोमण: आकाशाशी जडले नाते

File:Screenshot 20251203 150500 Google.jpg

दा. कृ. सोमण: आकाशाशी जडले नाते

​रात्रीच्या निरभ्र आकाशाकडे पाहिल्यावर मनामध्ये असंख्य प्रश्न निर्माण होतात. लुकलुकणारे तारे, ग्रहांची स्थिती आणि विश्वाचा अवाढव्य पसारा सामान्य माणसाला नेहमीच अचंबित करतो. हेच अवघड वाटणारे खगोलशास्त्र, गणिताच्या जंजाळात न अडकवता, अतिशय साध्या आणि सोप्या भाषेत जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवणारे व्यक्तिमत्व म्हणजे दा. कृ. सोमण. एक प्रसिद्ध खगोल अभ्यासक, पंचांगकर्ते आणि विज्ञान प्रसारक म्हणून त्यांची ओळख संपूर्ण महाराष्ट्राला आहे.

ठाण्याचे भूषण

​दा. कृ. सोमण आणि ठाणे शहर यांचे नाते अतिशय अतूट आहे. त्यांचे वास्तव्य ठाण्यात असून, त्यांनी आपल्या कार्यातून शहराच्या सांस्कृतिक आणि वैज्ञानिक जडणघडणीत मोलाचा हातभार लावला आहे.

​केवळ वास्तव्यच नव्हे, तर ठाण्यातील विविध संस्थांशी ते सक्रियपणे जोडलेले आहेत. मराठी विज्ञान परिषद (ठाणे विभाग) चे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी अनेक वर्षे काम पाहिले आहे. तसेच, मराठी ग्रंथ संग्रहालय, ठाणे याचे विश्वस्त म्हणूनही त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. ठाण्यातील अनेक व्याख्यानमाला आणि विज्ञानविषयक कार्यक्रमांत त्यांचा नेहमीच पुढाकार असतो. ठाणेकरांना विज्ञानाची गोडी लावण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा आहे.

​====पंचांग आणि खगोलशास्त्राचा मेळ====

​सोमण सर हे केवळ खगोल अभ्यासक नाहीत, तर ते एक निष्णात पंचांगकर्ते देखील आहेत. महाराष्ट्रात अत्यंत विश्वसनीय मानल्या जाणाऱ्या 'निर्णयसागर' आणि 'ढवळे पंचांग' या पंचांगांचे संपादन ते करतात. पंचांग हे केवळ सण-वार पाहण्याचे साधन नसून, ते खगोलशास्त्रावर आधारित गणिताचे कोष्टक आहे, हे त्यांनी समाजाला पटवून दिले.

​अंधश्रद्धेवर प्रहार करत, ग्रहणांमागील वैज्ञानिक कारणे त्यांनी लोकांना समजावून सांगितली. "ग्रहण हे अशुभ नसून ती एक खगोलीय सावल्यांची रंजक घटना आहे," हे त्यांनी अनेकदा आपल्या भाषणांतून आणि लेखांतून स्पष्ट केले आहे.

​====आदिवासी आणि विद्यार्थ्यांसाठी 'तारांगण'====

​त्यांचे कार्य केवळ शहरी भागापुरते मर्यादित नाही. खगोलशास्त्राचा प्रसार तळागाळापर्यंत व्हावा यासाठी त्यांनी 'तारांगण आपल्या दारी' हा अनोखा प्रकल्प राबवला. या माध्यमातून त्यांनी ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी भागातील मुलांना दुर्बिणीतून आकाशदर्शन घडवले. माथेरान येथील 'आकाशगंगा' प्रकल्पाचेही ते मार्गदर्शक आहेत. विज्ञानाची कवाडे सर्वसामान्यांसाठी खुली करणारे हे त्यांचे कार्य खरोखरच कौतुकास्पद आहे.

​====ओघवती लेखणी आणि विज्ञान प्रसार====

​दा. कृ. सोमण यांची लेखणी अतिशय ओघवती आणि सहज समजणारी आहे. 'महाराष्ट्र टाइम्स', 'लोकसत्ता', 'सामना' यांसारख्या आघाडीच्या वृत्तपत्रांमधून त्यांनी सातत्याने विज्ञानविषयक लेखन केले आहे. त्यांचे लेखन क्लिष्ट नसून ते संवादात्मक असते.

​त्यांनी लिहिलेली 'आपली सूर्यमाला', 'ग्रहणे चंद्र-सूर्याची', आणि 'आपले सण-उत्सव' ही पुस्तके अत्यंत लोकप्रिय आहेत. आपल्या सणांमागे असलेले ऋतुचक्र आणि विज्ञानाचा संबंध त्यांनी 'आपले सण-उत्सव' या पुस्तकातून अतिशय रंजकपणे उलगडला आहे. मुंबई विद्यापीठाच्या बहि:शाल विभागाचे व्याख्याते म्हणूनही त्यांनी ज्ञानदानाचे काम केले आहे.

​पुरस्कार आणि सन्मान

​त्यांच्या या अविरत विज्ञान सेवेसाठी त्यांना अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे. त्यात प्रामुख्याने:

​ठाणेभूषण पुरस्कार, ​उत्कृष्ट विज्ञान प्रचारक (मराठी विज्ञान परिषद, मुंबई), ​पी. सावळाराम लेखन पुरस्कार, ​ठाणे आयकॉन (लोकमत)

​दा. कृ. सोमण हे खऱ्या अर्थाने 'विज्ञान यात्री' आहेत. आकाशातील ताऱ्यांशी त्यांचे नाते जडले आहेच, पण त्याहीपेक्षा जास्त घट्ट नाते त्यांनी आपल्या कार्यातून समाजाशी आणि ठाणे शहराशी जोडले आहे. विज्ञानाचा हा प्रकाश त्यांच्या माध्यमातून असाच पसरत राहो, हीच सदिच्छा!

वरील लेखात भर घालण्यासाठी (किंवा संपादन करण्यासाठी) इथे क्लिक करा / Click here to Edit (or add) the content in this article