इन्स्टिट्यूट ऑफ सायकॉलॉजिकल हेल्थ (IPH)

ठाण्यातील एक अग्रगण्य मनोविकारतज्ज्ञ (Psychiatrist), लेखक आणि सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. आनंद नाडकर्णी यांनी 'इन्स्टिट्यूट ऑफ सायकॉलॉजिकल हेल्थ या संस्थेच्या माध्यमातून मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात मोठे योगदान दिले आहे. मनोविकारांबद्दलच्या गैरसमजुतींविरुद्ध 'चळवळ' उभारण्यासाठी एक संस्था स्थापन करायची कल्पना डॉ. नाडकर्णी यांच्या मनात मनोविकारशास्त्राचे शिक्षण घेताना आली, आणि त्यांनी ती प्रत्यक्षात उतरवलीही. त्यानुसार, २३ मार्च १९९० रोजी ठाणे शहरात आयपीएच अर्थात इन्स्टिट्यूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ या संस्थेची औपचारिक स्थापना झाली.

१. IPH (आयपीएच) मधील विषय आणि उपक्रम

IPH ही एक मानसिक आरोग्य संस्था असून, ती एका व्यापक दृष्टिकोनातून मानसशास्त्राचे विविध पैलू कव्हर करते.

* कव्हर होणारे विषय:

  * क्लिनिकल सायकॉलॉजी (नैदानिक मानसशास्त्र): विविध मानसिक आजार (उदा. नैराश्य, चिंता, स्किझोफ्रेनिया) आणि त्यांचे उपचार.

  * समुपदेशन (Counselling): वैयक्तिक, कौटुंबिक, विवाहपूर्व आणि शैक्षणिक समुपदेशन.

  * समुदाय मानसशास्त्र (Community Psychology): समाजाच्या मानसिक आरोग्यासाठी कार्यक्रम राबवणे.

  * संशोधन आणि शिक्षण (Research and Education): मानसिक आरोग्याविषयी संशोधन करणे आणि जागरूकता निर्माण करणे.

* राबवले जाणारे उपक्रम:

  * ओपीडी (OPD): नियमित तपासणी आणि उपचारासाठी सुविधा.

  * व्याख्याने व कार्यशाळा: मानसिक आरोग्य, तणाव व्यवस्थापन, पालकत्व, वृद्धापकाळ अशा विविध विषयांवर कार्यशाळा आयोजित करणे.

  * मानसशास्त्रीय शिक्षण: मानसिक आरोग्याचे प्राथमिक शिक्षण देण्यासाठी विविध कोर्स (उदा. सखी, संवाद) चालवले जातात.

  * जनजागृती अभियान: आत्महत्या प्रतिबंध, व्यसनमुक्ती आणि मानसिक आरोग्याविषयी गैरसमज दूर करण्यासाठी मोहिम चालवणे.

  * IPH प्रकाशित मासिक: IPH तर्फे 'मानसोपचार' या विषयावर आणि मानसिक आरोग्याच्या विविध पैलूंवर नियमितपणे पुस्तके आणि नियतकालिके प्रकाशित केली जातात, ज्यामुळे मानसशास्त्राचे ज्ञान मराठी वाचकांपर्यंत सहज पोहोचते.

२. IPH ची रचना आणि कार्यपद्धती

IPH ची स्थापना ट्रस्ट म्हणून झाली आहे.

• रचना: संस्थेचे कामकाज ट्रस्टी मंडळ पाहते. या संस्थेत प्रशिक्षित मनोविकारतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक (Counsellors) आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांची एक मोठी टीम आहे.

• कार्यपद्धती: IPH मुख्यतः तीन स्तरांवर काम करते:

 * उपचार (Treatment): मानसिक आरोग्याच्या समस्यांवर निदान आणि औषधोपचार/समुपदेशन.

 * प्रशिक्षण (Training): मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्यांना आणि सामान्य नागरिकांना प्रशिक्षण देणे.

 * जनजागृती (Awareness): प्रसारमाध्यमे आणि सार्वजनिक कार्यक्रमातून मानसिक आरोग्याबद्दल माहिती देणे.

विशेषत: IPH ची कार्यपद्धती एका व्यक्तीच्या उपचारावर थांबत नाही, तर त्या व्यक्तीला सामाजिक आणि भावनिक दृष्ट्या बळकट करण्यावर भर देते.

३. IPH चे स्थान: ठाणे ते आशिया खंड

• ठाणे आणि देशात: ठाणे येथे IPH चे मुख्य केंद्र आहे. मानसिक आरोग्य क्षेत्रात IPH ला महाराष्ट्रातील एक अग्रणी संस्था म्हणून ओळखले जाते. अनेक नवीन उपचार पद्धती आणि शिक्षण कार्यक्रम इथे सुरू झाले आहेत.

• आशिया खंडात: IPH ने काही आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये (International Conferences) भाग घेतला आहे आणि आपले संशोधन सादर केले आहे. विशेषतः, 'समुदाय-आधारित मानसिक आरोग्य कार्यक्रम' (Community-Based Mental Health Programs) आणि आत्महत्या प्रतिबंध या विषयांवरील कामामुळे संस्थेने आशियाई स्तरावर आपली एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. IPH च्या मॉडेलचा अभ्यास करण्यासाठी परदेशातून देखील मानसशास्त्रज्ञ भेट देतात.

४. आयपीएच संस्थेचा उद्देश

* उद्देश: मुख्य उद्देश केवळ मानसिक आजारांवर उपचार करणे हा नव्हता, तर 'मानसिक आरोग्य' (Mental Well-being) या संकल्पनेला 'शारीरिक आरोग्या' इतकेच महत्त्व समाजात मिळावे आणि प्रत्येक व्यक्तीला उत्तम मानसिक जीवन जगता यावे हा होता. मानसिक आरोग्यासंबंधीची सामाजिक भीती (Stigma) कमी करणे हेही एक मोठे उद्दिष्ट होते.

* उद्देशाची यशस्विता: IPH ने आजवर लाखो लोकांना मानसिक आधार दिला आहे, हजारो लोकांना प्रशिक्षित केले आहे आणि आत्महत्या प्रतिबंधासारख्या गंभीर विषयांवर प्रभावी काम केले आहे. यामुळे हा उद्देश मोठ्या प्रमाणात यशस्वी झाला आहे, असे म्हणता येईल.

आवाहन

डॉ आनंद नाडकर्णी आणि 'इन्स्टिट्यूट ऑफ सायकॉलॉजिकल हेल्थ' (IPH) हा विषय चिमटीत पकडण्याचा आम्ही वर प्रयत्न केला आहे. पण आम्हाला जाणीव आहे की त्यातून अनेक महत्त्वाचे विचार, प्रयोग निसटले असणार. डॉक्टरांचे मूळ बहुआयामी विचार, संकल्पना, सामाजिक पुनर्निर्माण, IPH च्या विस्तारातून फुटलेले धुमारे असे अनेक विषय आहेत. उदाहरणार्थ 'वेध' हा प्रयोग. यात डॉक्टरांनी अनेक क्षेत्रातील व्यक्तींच्या जाहीर मुलाखती घेतल्या. त्यांच्या प्रत्येकाच्या वाटचालीवर त्यांना प्रश्न विचारून त्यांना बोलते केले की त्यांच्या यशाचे गमक कशात आहे. हे डॉक्टरांनी मैदानातील शेकडो शाळकरी मुलांच्या साक्षीने केले. उद्देश हा की त्यातून विद्यार्थ्यांना प्रेरणा मिळावी. या मुलाखती यूट्यूब वर उपलब्ध आहेत. दुसरे असे की IPH शी संबंधित डॉ. शुभा थत्ते यांसारखे अनेक अनुभवी, दिग्गज सायकट्रिस्ट तसेच तरुण सायकट्रिस्ट, कौन्सिलर्स आहेत जे कार्यरत आहेत. त्यांचेही अनुभव, ज्ञान महत्त्वाचे आहे. थोडक्यात आता हा एक वटवृक्ष, विद्यापीठ झाले आहे असे त्याकडे बघितले पाहिजे. आमचे आवाहन आहे की या लेखात अनेकांनी भर घालावी आणि तसे सिटीपिडिया वर लिखाण करावे आणि हा विषय पुढे न्यावा.