ठाणे: वाहतूक कोंडीचा विळखा
ठाणे: वाहतूक कोंडीचा विळखा
ठाणे शहराची ओळख अलीकडच्या काळात 'वाहतूक कोंडीचे शहर' अशी बनत चालली आहे. एकेकाळी शांत उपनगर म्हणून ओळखले जाणारे ठाणे, आज मुंबईला पर्याय ठरणाऱ्या महानगराच्या दिशेने वेगाने वाढत आहे. या अनियंत्रित विकासामुळे आणि अपुऱ्या पायाभूत सुविधांमुळे शहरातील वाहतूक व्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली आहे.
====१. ठाणे: वेगाने वाढणारे शहर, कोलमडणारी व्यवस्था====
ठाणे शहराची लोकसंख्या आज १८ लाखांच्या घरात आहे, मात्र प्रादेशिक परिवहन कार्यालयाच्या (RTO) नोंदीनुसार शहरात १६.५ लाखांहून अधिक वाहने धावत आहेत. म्हणजे, जवळपास प्रत्येक व्यक्तीमागे एक वाहन अशी धोकादायक परिस्थिती निर्माण झाली आहे. रस्ते आणि पायाभूत सुविधांचा विकास या वाढीच्या तुलनेत अत्यंत संथ गतीचा आहे.
परिणामी, ठाण्यातील तीन हात नाका, कॅडबरी जंक्शन, माजीवाडा आणि घोडबंदर रोड ही प्रमुख ठिकाणे सकाळ-संध्याकाळ वाहतूक कोंडीच्या विळख्यात सापडलेली असतात. या कोंडीमुळे नागरिकांना प्रचंड मनस्ताप सहन करावा लागतो, तसेच शहराच्या विकासाची गतीही मंदावते.
२. ‘कोलमडलेली वाहतूक व्यवस्था’: समस्येची मूळ कारणे
[edit]प्रसिद्ध नगररचना तज्ज्ञ सुलक्षणा महाजन यांच्या मतानुसार, वाहतूक व्यवस्थेचे कोलमडणे हे केवळ रस्त्यांच्या अपुरेपणामुळे नाही, तर ते नियोजनाच्या मूलभूत त्रुटीमुळे आहे.
या समस्येची मूळ कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
सार्वजनिक वाहतुकीकडे दुर्लक्ष: सुलक्षणा महाजन यांच्या मताप्रमाणे, खर्चिक मेट्रो प्रकल्पांऐवजी प्रथम सार्वजनिक बस व्यवस्था (उदा. टीएमटी) सक्षम करण्यावर आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने चालवण्यावर भर देणे आवश्यक होते. खाजगी वाहनांचा वापर कमी करण्यासाठी पुरेशा आणि प्रभावी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा अभाव हे कोंडीचे मोठे कारण आहे.
नियोजनाचा अभाव आणि अतिक्रमणे: शहरांतर्गत असलेले अनेक जुने रस्ते अरुंद आहेत आणि पार्किंगसाठी कोणतीही जागा उपलब्ध नसल्याने वाहने सर्रास रस्त्यांवर उभी केली जातात. बेकायदा प्रवासी वाहतूक आणि रस्त्यांवरील अतिक्रमणे यामुळे रस्त्यांची क्षमता आणखी कमी होते.
विकासकामांचा फटका: मेट्रो, उन्नत मार्ग (Elevated Corridor) आणि क्लस्टर विकास यांसारखी मोठी विकासकामे अनेक वर्षांपासून संथ गतीने सुरू आहेत. या कामांच्या अयोग्य नियोजनामुळे वाहतूक वळवणे आणि रस्त्यांवरील अडथळे वाढले आहेत.
अवजड वाहनांची घुसखोरी: गर्दीच्या वेळी (Peak Hours) शहरात अवजड वाहनांना प्रवेशबंदी असतानाही, जेएनपीटी आणि गुजरातकडे जाणारी जड वाहने शहरात घुसतात, ज्यामुळे कोंडीत मोठी भर पडते.
====३. घोडबंदर रोड: मृत्यूचा सापळा आणि जनक्षोभ====
ठाणे शहरातील वाहतूक कोंडीचे सर्वात मोठे आणि गंभीर उदाहरण म्हणजे घोडबंदर रोड (GB Road). मुंबई-गुजरात, वसई-विरार आणि भिवंडी या भागांना जोडणारा हा अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग आहे, पण गेल्या काही वर्षांपासून तो नागरिकांसाठी 'मृत्यूचा सापळा' ठरत आहे.
जीवघेणा प्रवास आणि अपघातांचे बळी
घोडबंदर मार्गालगत मिरा-भाईंदर, वसई-विरार यांसारख्या भागांत लोकवस्ती झपाट्याने वाढल्याने या रस्त्यावर वाहनांचा भार प्रचंड वाढला आहे. मेट्रो मार्गाचे अपूर्ण काम, रस्त्यांवरील मोठे खड्डे, सेवा रस्त्यांचे (Service Roads) मुख्य रस्त्यात संथपणे विलीनीकरण, आणि उलट्या दिशेने येणारी वाहने यामुळे येथील वाहतूक पूर्णपणे विस्कळीत होते.
माजिवडा ते फाउंटन हॉटेल (सुमारे १०-१२ किमी) हे अंतर कापायला अनेकदा एक ते तीन तास लागतात. रस्त्यांच्या दुरवस्थेमुळे आणि कोंडीमुळे अपघात वाढले असून, गेल्या १० ते १५ वर्षांत अनेक नागरिकांनी अपघातात आपले प्राण गमावले आहेत.
खड्डे आणि खराब रस्त्यामुळे वाहने बंद पडण्याचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे कोंडीचे स्वरूप अधिक गंभीर होते.
नागरिकांचा संताप आणि ‘जस्टीस फॉर घोडबंदर रोड’ आंदोलन
प्रशासनाच्या दुर्लक्षामुळे आणि कामातील हलगर्जीपणामुळे संतप्त झालेल्या घोडबंदर परिसरातील नागरिकांनी अनेकदा रस्त्यावर उतरून तीव्र निषेध आंदोलन केले आहे.
'जस्टीस फॉर घोडबंदर रोड फोरम' (Justice for Ghodbunder Road Forum) आणि इतर स्थानिक रहिवाशांनी आनंदनगर सिग्नल, नागलाबंदर या ठिकाणी रास्तारोको आंदोलने केली. रस्त्यांवरील खड्ड्यांमध्ये शीर्षासन करून किंवा बसून नागरिकांनी प्रशासनाचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला. अपघात, मृत्यू आणि रोजचा मनस्ताप यावर आवाज उठवण्यासाठी नागरिकांना वारंवार रस्त्यावर उतरावे लागले, हे प्रशासनाच्या अपयशाचे मोठे लक्षण आहे. अनेक राजकीय पक्षांनीही या आंदोलनाला पाठिंबा दिला होता, ज्यामुळे प्रशासनाला तात्काळ उपाययोजनांची दखल घ्यावी लागली.
====४. हालअपेष्टा, आर्थिक नुकसान आणि प्रदूषणाचा फटका====
वाहतूक कोंडीचा फटका केवळ वेळेवर कामावर न पोहोचण्यातच नाही, तर तो नागरिकांच्या जीवनशैली, आरोग्य आणि अर्थव्यवस्थेवरही होतो.
हालअपेष्टा: रोजच्या तासनतास चालणाऱ्या कोंडीमुळे प्रवाशांना मानसिक ताण आणि शारीरिक थकवा येतो. कामावर वेळेत न पोहोचल्याने नोकरदार वर्गाचे मोठे नुकसान होते.
आर्थिक नुकसान: कोंडीत अडकलेल्या वाहनांमुळे इंधनाचा अपव्यय होतो. रस्त्यावर तासन्तास थांबल्यामुळे होणारा आर्थिक तोटा आणि उत्पादकता कमी होणे, यामुळे शहराच्या अर्थव्यवस्थेचे मोठे नुकसान होते.
आरोग्य आणि प्रदूषण: वाहनांची वाढती संख्या आणि कोंडीमुळे वातावरणात कार्बन वायू आणि धूळ यांचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे ठाण्यात हवा प्रदूषणाची आणि श्वसनाचे आजार वाढण्याची समस्या तीव्र झाली आहे.
====५. वाहतूक सुधारणा आणि नियोजनाचे प्रभावी उपाय====
ठाण्याच्या वाहतूक समस्येवर केवळ तात्पुरती मलमपट्टी करून चालणार नाही, तर दीर्घकालीन आणि ठोस नियोजनाची गरज आहे.
सार्वजनिक वाहतूक सक्षम करणे:
स्थानिक बस सेवेचे जाळे अधिक बळकट करणे, वारंवारता वाढवणे आणि बस मार्ग निश्चित करून त्या शिस्तीत चालवणे.
मेट्रो प्रकल्पांची कामे लवकरात लवकर आणि युद्धपातळीवर पूर्ण करणे.
प्रवाशांना खाजगी वाहनांऐवजी सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करण्यास प्रोत्साहित करणे.
रस्ते आणि पायाभूत सुविधा सुधारणा:
घोडबंदर रोडवरील मिरा-भाईंदर महापालिका हद्दीतील रस्त्यांची आणि खड्ड्यांची तात्काळ दुरुस्ती करणे, शक्य असल्यास रॅपिड हार्डनिंग काँक्रीट सारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
ठाणे शहरांतर्गत जुन्या आणि अरुंद रस्त्यांचे आवश्यक तेवढे रुंदीकरण करणे आणि अतिक्रमणे हटवणे.
तीन हात नाका ते साकेत/आनंदनगर पर्यंतच्या उन्नत मार्गासारखे प्रकल्प वेगाने पूर्ण करणे.
जंक्शन (नाके) आणि स्लिप रोड्सचे डिझाइन सुधारणे. वाहतूक नियमन आणि अंमलबजावणी:
पोलिस मनुष्यबळात वाढ करणे आणि सिग्नल व्यवस्थापनात आधुनिक तंत्रज्ञान (उदा. Intelligent Traffic Systems) वापरणे.
जेएनपीटी मार्गावरून येणाऱ्या अवजड वाहनांवर स्टिकरसारख्या उपायांनी नियमन करणे आणि वेळेवर प्रवेशबंदीची कठोर अंमलबजावणी करणे.
बेकायदा पार्किंग आणि वाहतुकीवर कठोर दंड आकारणे.
====६. निष्कर्ष: नियोजनाची गरज====
ठाणे शहर वेगाने विकसित झाले, पण या विकासाला नियोजनाची मजबूत जोड मिळाली नाही. 'कोलमडलेली वाहतूक व्यवस्था' हे याच बेफिकीर वृत्तीचे आणि दूरदृष्टीच्या अभावाचे प्रतीक आहे. घोडबंदरच्या नागरिकांच्या आंदोलनाने प्रशासनाला जागे केले असले तरी, हा प्रश्न केवळ तात्पुरत्या दुरुस्तीने सुटणार नाही.
ठाण्याला भविष्यातील वाहतूक कोंडीतून मुक्त करण्यासाठी, एक व्यक्ती-एक वाहन ही मानसिकता बदलून सार्वजनिक वाहतुकीला प्राधान्य द्यावे लागेल आणि महापालिका, एमएमआरडीए तसेच पोलीस यंत्रणांनी एकत्रितपणे, पारदर्शकपणे आणि वेळेच्या बंधनात राहून विकासकामे पूर्ण करावी लागतील. ठाण्याची वाढ 'गुदमरणारी' नाही, तर 'गती देणारी' ठरावी, यासाठी सक्षम आणि दूरदृष्टीचे नियोजन हाच एकमेव उपाय आहे.